بانک‌های مرکزی

بانک مرکزی نهادی است که مسئولیت سیاست پولی یک کشور یا یک حوزه پولی را بر عهده دارد: پول را منتشر می‌کند، نرخ بهره و حجم پول را هدایت می‌کند و به‌عنوان بانکِ بانک‌های تجاری عمل می‌کند. بانک‌های مرکزی از اثرگذارترین فعالان بازار به شمار می‌روند. این مدخل دو بانک مرکزی را به‌طور مفصل بررسی می‌کند: بانک مرکزی اروپا (ECB) و فدرال رزرو آمریکا (Fed). این دو جایگاه ویژه‌ای دارند، زیرا معامله‌گران تصمیم‌هایشان را با دقت خاصی دنبال می‌کنند. با این حال، بانک‌های مرکزی دیگر – مانند بانک مرکزی ژاپن، بانک انگلستان یا بانک ملی سوئیس – نیز نقش مهمی ایفا می‌کنند.

بانک مرکزی اروپا (ECB)

بانک مرکزی اروپا با مقر در فرانکفورت در ژوئن 1998 تأسیس شد تا مقدمات معرفی یورو در ژانویه 1999 را فراهم کند. این بانک مرجع پولی مشترک کشورهای عضو اتحادیه اروپاست که یورو را به‌عنوان پول خود پذیرفته‌اند.

ساختار بانک مرکزی اروپا

بر اساس ماده 106 پیمان ماستریخت (ترکیب ESCB؛ شخصیت حقوقی)، نظام اروپایی بانک‌های مرکزی (ESCB) از خود بانک مرکزی اروپا و بانک‌های مرکزی ملی کشورهای عضو اتحادیه اروپا تشکیل می‌شود. بانک مرکزی اروپا و بانک‌های مرکزی ملی کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی و پولی (EMU)، یعنی منطقه یورو، با هم «یوروسیستم» را تشکیل می‌دهند. هر بانک مرکزی ملی را رئیس آن نمایندگی می‌کند. نهاد تصمیم‌گیر بانک مرکزی اروپا شورای حکام است که از اعضای هیئت اجرایی و رؤسای بانک‌های مرکزی ملی منطقه یورو تشکیل می‌شود. هر عضو دارای حق رأی، یک رأی دارد؛ از سال 2015، رؤسای بانک‌های مرکزی ملی به‌صورت چرخشی از حق رأی خود استفاده می‌کنند. در صورت تساوی آرا، رأی رئیس بانک مرکزی اروپا تعیین‌کننده است.

هیئت اجرایی از رئیس، نایب‌رئیس و چهار عضو دیگر تشکیل می‌شود. اعضای آن را شورای اروپایی (نهاد سران کشورهای عضو اتحادیه اروپا) پس از مشورت با پارلمان اروپا و شورای حکام، برای یک دوره هشت‌ساله و غیرقابل تمدید منصوب می‌کند. رئیس بانک مرکزی اروپا ریاست شورای حکام و هیئت اجرایی را بر عهده دارد و تصمیم‌های سیاست پولی را به اطلاع عموم می‌رساند. برای نمونه، ماریو دراگی از 2011 تا 2019 رئیس این بانک بود و ویتور کنستانسیو از 2010 تا 2018 سمت نایب‌رئیس را بر عهده داشت؛ کریستین لاگارد در نوامبر 2019 ریاست بانک را بر عهده گرفت. وظایف هیئت اجرایی عبارت‌اند از:

• آماده‌سازی جلسات شورای حکام
• اجرای تصمیم‌های شورای حکام
• اجرای اقدامات سیاست پولی
• اداره امور جاری بانک مرکزی اروپا

ماده 107 پیمان ماستریخت (استقلال بانک مرکزی اروپا) اهمیت ویژه‌ای دارد: بر اساس آن، بانک مرکزی اروپا از نهادهای سیاسی مستقل است. این استقلال به بانک مرکزی اروپا قدرت زیادی می‌دهد و به آن امکان می‌دهد اهدافش را بدون تأثیرپذیری از اهداف سیاسی دنبال کند. از زمان پیمان لیسبون، این مقررات با شماره‌های جدید در معاهده عملکرد اتحادیه اروپا (TFEU) آمده است.

وظایف بانک مرکزی اروپا

وظیفه اصلی بانک مرکزی اروپا حفظ ثبات قیمت‌ها در منطقه یورو است. با معرفی یورو، مسئولیت سیاست پولی از بانک‌های مرکزی ملی – مانند بوندس‌بانک آلمان که همچنان به‌عنوان بخشی از یوروسیستم فعالیت می‌کند – به بانک مرکزی اروپا منتقل شد. از نوامبر 2014، بانک مرکزی اروپا نظارت مستقیم بر بزرگ‌ترین بانک‌های منطقه یورو را نیز بر عهده دارد. وظایف بانک مرکزی اروپا نخستین بار در پیمان ماستریخت در سال 1992 تعیین شد؛ ماده 105 (اهداف و وظایف ESCB) موارد زیر را برمی‌شمارد:

• ثبات قیمت‌ها: حفظ ثبات سطح قیمت‌ها در منطقه یورو – یعنی پایین نگه داشتن تورم – مهم‌ترین و اصلی‌ترین وظیفه بانک مرکزی اروپاست.
• پشتیبانی از سیاست اقتصادی جامعه اروپا: بانک مرکزی اروپا باید از سیاست اقتصادی عمومی جامعه اروپا (امروز اتحادیه اروپا) پشتیبانی کند تا توسعه اقتصادی هماهنگ و متوازنی شکل بگیرد، به این شرط که این کار به هدف ثبات قیمت‌ها آسیب نزند.
• نقدینگی: وظیفه دیگر، تأمین پول کافی برای اقتصاد است تا فعالیت‌های اقتصادی به بهترین شکل پشتیبانی شود.
• روان بودن پرداخت‌ها: بانک مرکزی اروپا باید عملکرد روان نظام‌های پرداخت را تقویت کند.
• مدیریت ذخایر ارزی: بانک مرکزی ذخایر ارزی نگهداری می‌کند تا ابزارهای لازم برای سیاست پولی را در اختیار داشته باشد. این ذخایر شامل ارزهای مختلف (دلار آمریکا، ین ژاپن، رنمینبی چین)، طلا و حق برداشت ویژه است. حق برداشت ویژه (SDR) یک واحد پولی مصنوعی است که صندوق بین‌المللی پول (IMF) ایجاد کرده است؛ ارزش آن بر پایه سبدی از ارزهای اصلی تعیین می‌شود و کشورهای عضو صندوق می‌توانند آن را میان خود با ارز مبادله کنند. در مدیریت ذخایر ارزی، اولویت نخست با نقدشوندگی است، سپس امنیت و در آخر بازده.
• انجام عملیات ارزی: بانک مرکزی اروپا باید عملیات ارزی را مطابق با ماده 109 (توافق با کشورهای ثالث؛ توافق‌های نرخ ارز) انجام دهد. این ماده به توافق‌های بین‌المللی با کشورهای خارج از اتحادیه اروپا می‌پردازد تا جامعه اروپا بتواند در برابر این کشورها موضعی واحد اتخاذ کند.

فدرال رزرو (Fed)

سیستم فدرال رزرو، نظام بانکداری مرکزی ایالات متحده آمریکاست. قانون فدرال رزرو در سال 1913 این نهاد را ایجاد کرد و مسئولیت سیاست پولی را به آن سپرد.

ساختار فدرال رزرو

فدرال رزرو از نهادهای زیر تشکیل شده است:

کمیته بازار باز فدرال (FOMC): FOMC دوازده عضو دارای حق رأی دارد: هفت عضو هیئت حکام، رئیس بانک فدرال رزرو نیویورک و چهار نفر از یازده رئیس دیگر بانک‌های فدرال رزرو منطقه‌ای که هر سال به‌صورت چرخشی تغییر می‌کنند. وظایف این کمیته شامل عملیات بازار باز (خرید و فروش اوراق بهادار توسط فدرال رزرو) و سیاست بازار ارز است. مهم‌تر از همه، FOMC در هشت جلسه منظم سالانه خود، دامنه هدف نرخ وجوه فدرال را تعیین می‌کند که نرخ بهره کلیدی فدرال رزرو است.

هیئت حکام (Board of Governors): هیئت حکام نهاد مرکزی رهبری فدرال رزرو است و با هیئت اجرایی بانک مرکزی اروپا قابل مقایسه است. این هیئت هفت عضو دارد که رئیس‌جمهور ایالات متحده آن‌ها را نامزد می‌کند و سنا انتصابشان را تأیید می‌کند. وظایف هیئت حکام شامل تعیین الزامات ذخیره قانونی، تنظیم نرخ تنزیل، نظارت بر دوازده بانک فدرال رزرو منطقه‌ای و حفظ ارتباط با بانک‌های مرکزی کشورهای دیگر است.

دوازده بانک فدرال رزرو منطقه‌ای: بانک‌های فدرال رزرو منطقه‌ای از نظر حقوقی در مالکیت بخش خصوصی هستند: سهام هر یک از آن‌ها در اختیار بانک‌های عضو در حوزه همان بانک است. بانک‌هایی که مجوز فعالیت خود را از دولت فدرال گرفته‌اند (بانک‌های ملی)، طبق قانون موظف به عضویت در سیستم فدرال رزرو هستند، در حالی که بانک‌های دارای مجوز ایالتی می‌توانند به انتخاب خود عضو شوند. برخلاف سهام عادی، این سهام قابل فروش یا معامله نیست و به دارندگانش کنترلی بر سیاست پولی نمی‌دهد. بانک‌های فدرال رزرو منطقه‌ای سیاست پولی و اعتباری تعیین‌شده از سوی هیئت حکام و FOMC را اجرا می‌کنند.

وظایف فدرال رزرو

وظایف فدرال رزرو از جمله شامل تعیین سیاست پولی و اعتباری، نظارت بر بانک‌ها، پایش حجم پول و حفظ یک نظام پرداخت کارآمد است. فدرال رزرو پس از هر جلسه FOMC تصمیم خود درباره نرخ بهره دلار آمریکا را اعلام می‌کند. بنابراین فدرال رزرو همتای آمریکایی بانک مرکزی اروپاست. اما برخلاف بانک مرکزی اروپا که هدف اصلی‌اش ثبات قیمت‌هاست، فدرال رزرو «مأموریت دوگانه‌ای» دارد: حداکثر اشتغال و ثبات قیمت‌ها.

اهمیت بانک‌های مرکزی برای معامله‌گری

از آنجا که بانک‌های مرکزی منابع مالی بسیار عظیمی در اختیار دارند، تأثیری تعیین‌کننده بر پول و اقتصاد یک کشور دارند. به همین دلیل، با انتشار اخبار مهم بانک‌های مرکزی، مانند تصمیم‌های نرخ بهره یا کنفرانس‌های خبری، قیمت‌ها اغلب به‌شدت حرکت می‌کنند. به‌ویژه در بازار ارز، بانک‌های مرکزی مهم‌ترین بازیگران هستند. هرچه حوزه اقتصادی تحت پوشش یک بانک مرکزی بزرگ‌تر باشد، اهمیت آن برای بازارها بیشتر است.

معامله‌گران معمولاً می‌کوشند با یافتن ستاپ‌هایی که احتمال سودآوری‌شان بسیار بالاست، برای خود مزیتی ایجاد کنند. مشکل بازار فارکس این است که بانک‌های مرکزی برای دستیابی به اهداف خود می‌توانند با ابزارهایشان بازارها را به‌طور ناگهانی و غیرقابل پیش‌بینی حرکت دهند. برای مثال، اگر ارز یک کشور به‌شدت سقوط کند، بانک مرکزی آن می‌تواند از ذخایر ارزی خود برای تثبیت آن استفاده کند. تغییر سیاست‌ها نیز ممکن است کاملاً غافلگیرکننده باشد: در ژانویه 2015، بانک ملی سوئیس به‌طور غیرمنتظره حداقل نرخ 1.20 فرانک در برابر هر یورو را که از سال 2011 از آن دفاع می‌کرد کنار گذاشت و فرانک سوئیس در عرض چند دقیقه به‌شدت تقویت شد. به همین دلیل، بسیاری از معامله‌گران ترجیح می‌دهند پیش از تصمیم‌های مهم بانک‌های مرکزی در وضعیت فلت (Flat) باشند – یعنی هیچ موقعیت بازی نداشته باشند – تا اینکه روی حرکت قیمت‌ها در جهت درست شرط ببندند.